Παυλόπουλος Ουρολόγος

Απλοί και λιγότερο απλοί τρόποι για να βελτιώσετε ή τουλάχιστον να μην βλάψετε την γονιμότητά σας.

Διακοπή καπνίσματος

Αν και ορισμένοι μελετητές διαφωνούν, σύμφωνα με συγκεντρωτική ανάλυση (μετα-ανάλυση) πολλών σχετικών μελετών, το κάπνισμα μπορεί να επιφέρει μια μείωση της τάξεως του 13-17% στην συγκέντρωση των σπερματοζωαρίων και αντίστοιχη ελάττωση της κινητικότητας. Πιθανόν η αρνητική επίδραση να είναι πλέον έκδηλη και κλινικώς σημαντικότερη επί συνυπάρξεως και άλλων βλαπτικών για την σπερματογένεση παραγόντων, όπως η κιρσοκήλη.

Αρκετές μελέτες έχουν επιπλέον ενοχοποιήσει και το παθητικό κάπνισμα για μείωση της γονιμότητας τόσο στον άνδρα, όσο και στην γυναίκα. Φαίνεται πάντως ότι η διακοπή του καπνίσματος αναστρέφει μέσα σε διάστημα λίγων μηνών τις όποιες αρνητικές επιδράσεις στην πλειοψηφία των περιπτώσεων.

Αποφυγή λιπαντικών ουσιών

Πολλές από τις ευρέως χρησιμοποιούμενες ουσίες για λίπανση του κόλπου και διευκόλυνση της επαφής, όπως το K-Y gel, η βαζελίνη, ή ακόμη και το σάλιο επιδρούν αρνητικά στην κινητικότητα των σπερματοζωαρίων και συνιστάται να αποφεύγεται η χρήση τους, όταν επιδιώκεται τεκνοποίηση. Σε περίπτωση σημαντικής ξηρότητας και επώδυνης επαφής μπορεί να εφαρμόζεται μικρή ποσότητα φυτικών ελαίων, τα οποία δεν έχει αποδειχθεί να έχουν αρνητική επίδραση στο σπέρμα.

Αποφυγή έκθεσης σε θερμότητα

Η συχνή χρήση σάουνας ή θερμών λουτρών μπορεί να επιφέρει μείωση έως 10% στην κινητικότητα των σπερματοζωαρίων και η χρήση τους πρέπει να αποφεύγεται, ιδίως σε περιπτώσεις ανδρών με προβληματικά και ιδίως οριακά σπερμοδιαγράμματα. Η επαγγελματική έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες έχει επίσης συνδεθεί με διαταραχές στην ποιότητα του σπέρματος.

Εσώρουχα

Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής ευρεία τουλάχιστον επιστημονική τεκμηρίωση για πιθανή επίδραση του τύπου των εσωρούχων στην ποιότητα του σπέρματος. Ωστόσο, η αποφυγή πολύ στενών εσωρούχων και παντελονιών θεωρείται από τους περισσότερους εύλογη, ενώ σε μια πρόσφατη μελέτη τα στενά εσώρουχα αναδείχθηκαν ως ο πιο σημαντικός τροποποιήσιμος παράγοντας υποβάθμισης του σπέρματος.

Μείωση καφεΐνης και αλκοόλ

Η καφεΐνη, όπως και το αλκοόλ, σε μεγάλες δόσεις και για μεγάλα χρονικά διαστήματα, έχει αρνητική επίδραση στην σπερματογένεση.

Κάνναβη

Η κάνναβη, γνωστή και ως μαριχουάνα, προκαλεί μείωση στον αριθμό και στην κινητικότητα των σπερματοζωαρίων, ενώ αυξάνει παράλληλα και τις ανώμαλες παθολογικές μορφές. Περί της σημαντικής βλαπτικής επίδράσης της στο σπέρμα, συμφωνούν σχεδόν όλες οι σχετικές επιδημιολογικές μελέτες.

Αποφυγή ορισμένων φαρμάκων

Μια σειρά από ευρέως ή σπανιότερα χρησιμοποιούμενα φάρμακα μπορούν να παρέμβουν αρνητικά στις διεργασίες της σπερματογένεσης ή της αγωγής του σπέρματος. Μεταξύ άλλων αξίζει να αναφερθούν η σιμετιδίνη, οι ανταγωνιστές ασβεστίου, η νιτροφουραντοΐνη, οι α-blockers, το propecia κ.λπ.

Αναβολικά στεροειδή

Η χρήση ανδρογόνων και αναβολικών προκαλεί μεταξύ πολλών άλλων σοβαρών παρενεργειών ορχική ατροφία, αναστολή της σπερματογένεσης, συχνά πλήρη, και γυναικομαστία. Συχνά οι βλάβες που προκαλούνται είναι μερικώς μόνο αναστρέψιμες μετά την διακοπή των αναβολικών.

Εμπύρετα νοσήματα

Εμπύρετα νοσήματα με παρατεταμένα επεισόδια σημαντικά αυξημένης θερμοκρασίας προκαλούν παροδική και αναστρέψιμη επιβάρυνση όλων των παραμέτρων του σπερμοδιαγράμματος, το οποίο ωστόσο, αποκαθίσταται μετά από πάροδο 3 μηνών.

Σωματικό βάρος

Σε ορισμένες, αλλά όχι σε όλες τις σχετικές μελέτες έχει φανεί μια συσχέτιση μεταξύ αυξημένου σωματικού βάρους και χαμηλού αριθμού σπερματοζωαρίων ή μειωμένου όγκου εκσπερματίσματος. Έχει βρεθεί αυξημένο ποσοστό θραύσεων DNA σε άτομα με δείκτη μάζας σώματος μεγαλύτερο από 25-30 Kg/m2. Φαίνεται επίσης ότι η παχυσαρκία μπορεί να μειώσει την γονιμότητα και μέσω επιπλέον μηχανισμών, ανεξαρτήτων της ποιότητας του σπέρματος, όπως διαταραχής στην παραγωγή και έκκριση σεξουαλικών ορμονών. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι σε ορισμένες μελέτες έχει διαφανεί μειωμένη γονιμότητα όχι μόνο σε παχύσαρκους, αλλά και σε άνδρες με πολύ χαμηλό δείκτη μάζας σώματος.

Stress και κατάθλιψη

Οι καταστάσεις αυτές μπορούν να οδηγήσουν σε διαταραχές της έκκρισης της ορμόνης LHRH, απορύθμιση του άξονα υποθαλάμου-υποφύσεως-όρχεων και τελικώς σε διαταραχές, συνήθως ήπιες και παροδικές, της σπερματογένεσης.

Διατροφή και γονιμότητα

Με βάση ορισμένα επιδημιολογικά δεδομένα είναι πιθανό πως η αυξημένη κατανάλωση βιταμίνης A, C, ψευδαργύρου, λυκοπένης, β-καροτένης και λιπαρών οξέων ωμέγα-3 μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα του σπέρματος. Αν και τα σχετικά δεδομένα είναι μάλλον περιορισμένα και αμφιλεγόμενα, οι περισσότεροι συμφωνούν πως ένα ισορροπημένο διαιτολόγιο, με αυξημένη παρουσία τροφών πλούσιων σε αντιοξειδωτικά, είναι πιθανό να προσφέρει βοήθεια σε αρκετές περιπτώσεις. Ο ρόλος των φαρμακευτικών σκευασμάτων και των πολυδιαφημιζομένων συμπληρωμάτων διατροφής είναι σχετικά περιορισμένος και βρίσκεται υπό διερεύνηση. Η χρήση τους λοιπόν πρέπει να γίνεται προσεκτικά και υπό ιατρική παρακολούθηση.

Σε μια πρόσφατη μελέτη ανεδείχθη συσχέτιση μεταξύ αυξημένης πρόσληψης κορεσμένων λιπών και μειωμένης συγκέντρωσης σπερματοζωαρίων. Οι άνδρες με την μεγαλύτερη κατανάλωση κορεσμένων λιπών είχαν ως ομάδα κατά 41% μειωμένο αριθμό σπερματοζωαρίων σε σχέση με τους άνδρες, οι οποίοι ανέφεραν την χαμηλότερη κατανάλωση λίπους.

Χρήση κινητού τηλεφώνου

Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία, άνδρες οι οποίοι κάνουν αυξημένη χρήση κινητού μπορεί να παρουσιάζουν χαμηλότερη ποιότητα σπέρματος και μειωμένη γονιμότητα. Οι μηχανισμοί που δημιουργούν το πρόβλημα δεν είναι γνωστοί, πιθανολογείται ωστόσο, ότι το ηλεκτρομαγνητικό πεδίο διαταράσσει την λειτουργία μιας περιοχής του εγκεφάλου που λέγεται υποθάλαμος και με τον τρόπο αυτό την έκκριση από την υπόφυση των ορμονών LH και FSH. Οι τελευταίες είναι απαραίτητες για την σωστή λειτουργία των όρχεων και την πολύπλοκη διαδοχή των διεργασιών της σπερματογένεσης. Επιπρόσθετα, φαίνεται πως μπορεί να υπάρχει και άμεση βλαπτική επίδραση στον ίδιο τον ορχικό ιστό, όπως προκύπτει από πειραματικά, αλλά και κλινικά δεδομένα.

Βότανα και φυτικές ουσίες

Αν και πολυάριθμες διαφημίσεις προσπαθούν να πείσουν το ευρύ κοινό για το αντίθετο, δεν υπάρχει προς το παρόν κάποια επιστημονική απόδειξη για ευνοϊκή επίδραση βοτάνων στην γονιμότητα και την ποιότητα του σπέρματος. Αντιθέτως μάλιστα, και παρά την αφελή άποψη πολλών για μια υποτιθέμενη "αθωότητα" των φυτικών ουσιών, έχει επανειλημμένως τεκμηριωθεί η βλαπτική επίδραση ποικίλων φυτικών παραγόντων στα κύτταρα του αναπαραγωγικού συστήματος ανδρών και γυναικών. Έτσι, επί παραδείγματι, το saw palmetto, το οποίο μπορεί να χορηγηθεί επικουρικά για την αντιμετώπιση της υπερπλασίας του προστάτη αναστέλλει την κινητικότητα και βιωσιμότητα των σπερματοζωαρίων. Αντίστοιχη δράση παρουσιάζουν η echinacea και το ginkgo biloba. Το λεγόμενο βότανο του Αη Γιάννη (σπαθόχορτο) έχει σπερμοκτόνο δράση, προκαλώντας μεταλλάξεις στα κύτταρα της σπερματογένεσης.

Άσκηση

Η τακτική και με μέτρο άσκηση πιθανόν συμβάλλει θετικά στην γονιμότητα. Αντιθέτως, υπερβολική σωματική καταπόνηση μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες για την ανδρική γονιμότητα. Είναι ενδιαφέρον πως σε μια τουλάχιστον ευρεία μελέτη η χειρονακτική εργασία βρέθηκε πως συνδυάζεται με μειωμένη ποιότητα σπέρματος.

Ατμοσφαιρική ρύπανση

Σε αρκετές σχετικές μελέτες έχει αναδειχθεί μια αρνητική επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης των σύγχρονων αστικών κέντρων σε όλες σχεδόν τις ποιοτικές και ποσοτικές παραμέτρους του σπέρματος, ιδίως δε στην κινητικότητα των σπερματοζωαρίων. Οι υπεύθυνοι παθογενετικοί μηχανισμοί δεν είναι ξεκάθαροι, είναι όμως πιθανό να εμπλέκονται τόσο έμμεσες διαταραχές στο ορμονικό ρυθμιστικό περιβάλλον των όρχεων, όσο και άμεση βλάβη στο σπερματικό επιθήλιο. Μεταξύ των ρυπαντών που έχουν μελετηθεί, βέβαιη θεωρείται η επιβαρυντική δράση των βαρέων μετάλλων, όπως κατ΄εξοχήν του μολύβδου, του υδραργύρου και του καδμίου, όπως επίσης και των οξειδίων του θείου και του αζώτου. Το όζον επίσης έχει αποδειχθεί πως μπορεί να προκαλέσει αλλοιώσεις στο σπέρμα μέσω οξειδωτικού στρές, το οποίο οδηγεί σε διαταραχές του γενετικού υλικού και αύξηση του σχετικού δείκτη DNA fragmentation. Πιθανολογείται ότι η βλαπτική επίδραση της ατμοσφαιρικής μόλυνσης είναι μερικώς τουλάχιστον αναστρέψιμη με την άρση της έκθεσης του ατόμου στους υπεύθυνους ρυπαντές.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Zini A, Al-Hathal N. Antioxidant therapy in male infertility: fact or fiction? Asian J Androl 2011; 13(3): 374-81.
Li Y, Lin H, Li Y, Cao J. Association between socio-psycho-behavioral factors and male semen quality: systematic review and meta-analyses. Fertil Steril 2011; 95(1): 116-23.
Sadeu JC, Hughes CL, Agarwal S, Foster WG. Alcohol, drugs, caffeine, tobacco, and environmental contaminant exposure: reproductive health consequences and clinical implications. Crit Rev Toxicol 2010;40(7): 633-52.
Jensen TK, Heitmann BL, Jensen MB, Halldorsson TI, Andersson AM, Skakkebæk NE, Joensen UN, Lauritsen MP, Christiansen P, Dalgård C, Lassen TH, Jørgensen N. High dietary intake of saturated fat is associated with reduced semen quality among 701 young Danish men from the general population. Am J Clin Nutr 2013; 97(2): 411-8.
Gutschi T, Mohamad Al-Ali B, Shamloul R, Pummer K, Trummer H. Impact of cell phone use on men's semen parameters. Andrologia 2011; 43(5):312-6.
Povey AC, Clyma JA, McNamee R, Moore HD, Baillie H, Pacey AA, Cherry NM. Modifiable and non-modifiable risk factors for poor semen quality: a case-referent study. Hum Reprod 2012; 27(9): 2799-806.